cicha

Osiągnęła pani szczęście. To niezwykłe. 

Słowa wypowiedziane do mnie przez kobietę w średnim wieku. Pociąg turkocze. Zapada zmierzch. Gdzieś między Lublinem a Warszawą. Po karkołomnym, irracjonalnym pierwszym etapie podróży z Rzeszowa: od Stalowej Woli wiezieni autobusem do Lublina z powodu wypadku na torach i wstrzymania ruchu kolejowego pasażerowie (w większości uczestnicy konferencji ze zgrabnymi walizeczkami na kółkach) zdziwieni, niepewni czy to żart czy może zamach terrorystyczny – zgodnie przekazują informacje swoim bliskim lub znajomym za pośrednictwem tak cudownego narzędzia jak telefon komórkowy.

Słucham z ciekawością. Te same, powtarzające się komunikaty. Krótkie, urywane. Mnóstwo monosylabowych mruknięć, zapewnień, zadziwień o różnym stopniu nasycenia emocjami, głównie negatywnymi. No bo przecież prawie dwie godziny opóźnienia.

Przede mną ta sama pani w dżinsach i sweterku. Z walizką. Znowu jedziemy razem. Uśmiecha się. Rozmowa zaczyna się naturalnie. Spontanicznie. Tak. Wracam z konferencji. Miała pani wykład? Bardzo ciekawy temat…

W ciągu prawie trzech godzin rozmowa nie urwała się nawet na chwilę. Głosami przyciszonymi, dostrojonymi do siebie i mroku za oknem, mówiłyśmy. Czy była między nami niepisana  umowa, że rozmowa ta jest tylko epizodem w naszych podróżach? Czy może obie przeczuwałyśmy, że nie spotkamy się już nigdy i dlatego możemy być wobec siebie absolutnie szczere? Nie wiem. Wiem tylko, że rzadko, bardzo rzadko spotyka się ludzi, z którymi chce się rozmawiać nieprzerwanie. O sprawach ważnych i nieważnych, bo te nieważne okazują się równie istotne, a może nawet bardziej od tych pierwszych. Na czym to polega? To piękno dialogu, prawdziwej rozmowy, w czasie której odkrywamy jakąś prawdę o innym? W czasie której uczymy się sami siebie?

Minęło już trochę czasu od tej podróży, a rozmowa z pociągu wciąż krąży w moim umyśle. Wciąż mnie inspiruje. Mimowolnie uśmiecham się na jej wspomnienie. Jest to wspomnienie czegoś doniosłego, pięknego i wartościowego – czegoś efemerycznego.

Osiągnęła pani szczęście. To niezwykłe.

Tak, chyba tak. Chyba osiągnęłam szczęście. I chyba musiałam odbyć tę rozmowę, w tym właśnie pociągu, spotkać tę kobietę, dwa razy starszą ode mnie, profesora psychologii, żeby uświadomić sobie, jak wiele osiągnęłam.

Bo przecież osiągnęłam szczęście.

Jest piątek. 23.00. Kolejny kieliszek białego wina. Półwytrawne. Delikatne. Smaczne. Śpiewa Stare Dobre Małżeństwo. Dzieci śpią. Odpoczywam. Wreszcie. Umysł wyłączony z trybu: obowiązki. Udaję sama przed sobą, że nie dostrzegam kłębów kurzu pod półkami, niezmytych talerzy w zlewie, butów zagradzających przedpokój, niewyprasowanego prania, sterty rzeczy na komodzie.

I tak dobrze pogadać z Aleksandrą o tym, co trudne w codzienności. Śmiejemy się, bo cóż innego można zrobić? Kobieta zmęczona płacze cicho, żeby nikt nie usłyszał. Nie lubię XXI wieku. Jego pędu. Bezmyślnej, nieuzasadnionej konieczności udowadniania swojej wartości. Wino oszałamia. Przyjemne otumanienie. Usprawiedliwienie dla bezczynności. Czy to normalne, że potrzebujemy wciąż usprawiedliwień?

I cóż z tego, że chcę zabić poczucie porażki? Upokorzenie koniecznością obcowania z chamstwem? Tak się uczymy pokory? Robiąc dobrą minę, trzymając fason, gdy na nas plują? Czy to właśnie o to chodzi, by być nieugiętym wobec głupoty i barbarzyństwa? Jeśli tak, powinnam chyba mieć poczucie uratowanej godności i autorytetu. Czemu więc jedyne, co czuję, to niesmak?

Głupie jest to, że w obliczu chamstwa jesteśmy bezradni.

Przeczytałam list pana R. i zdrętwiałam. Działanie nieetyczne… A co, jeśli ma rację? I dlaczego nie pomyślałam o takim punkcie widzenia?

Potrzebowałam całej nocy. Żeby przypomnieć sobie, że etyka przecież jest pochodną przyjętej filozofii. A filozofię najwyraźniej przyjmujemy inną – ja i pan R.

Pan R. zakłada primo:  prymat dobra jednostki nad dobrem wspólnym. (A zatem nieetyczne będzie dla pana R. działanie, w którym należy zapomnieć na chwilę o indywidualnych potrzebach i prawach na rzecz potrzeb i praw wspólnoty.); secundo: najwyższą wartością jest godność człowieka (pojęcie co prawda zaczerpnięte z chrześcijańskiej filozofii personalizmu, ale rozumiane przez pana R. zgoła inaczej – jako osobisty honor czy dobre imię jednostki); tertio: jednym z większych przewinień wobec dziecka jest upokorzenie go (przy czym za upokorzenie uważana jest w  tym wypadku każda krytyka niewłaściwych zachowań w sytuacji publicznej). Stąd naganę dyrektora wobec ucznia ogłoszoną na forum szkoły pan R. określi jako działanie nieetyczne i publiczną egzekucję. W zamian za to zaproponuje wydalenie ucznia ze szkoły. I to już będzie działaniem etycznym. Ciekawe.

Swoją drogą, jest coś niepokojącego w pajdocentryzmie naszych czasów.

Ja zakładam primo: prymat dobra wspólnego nad dobrem indywidualnym (oznacza to, że wychowuje się do umiejętności poświęcenia, pomocy bliźnim, heroizmu, zdolności do rezygnacji ze swoich potrzeb właśnie na rzecz spraw innych, wyższych i ważniejszych – jednym słowem do altruizmu); secundo: tu się zgadzamy co do nomenklatury – rzeczywiście jedną z najważniejszych wartości jest godność osobowa człowieka (ale nie jako synonim honoru i dobrego imienia, ale swoisty potencjał człowieczeństwa w człowieku, zasób dobra wynikający z faktu bycia dzieckiem Boga oraz wynikające z tego powołanie do wypełnienia swojego życia jako pewnego rodzaju zadania, najważniejszego przecież zadania, którego nie sposób wykonać w samotności – zawsze i wszędzie wykonuje się je w interakcji ze światem i poprzez relacje z drugim człowiekiem, poprzez dialog, a także poprzez autorytet, czy raczej dzięki autorytetom mistrzów, których spotykamy w kolejnych etapach życia. A zatem godność zakłada w sobie wezwanie do nieustającego doskonalenia się w swoim człowieczeństwie.); tertio: zarówno krytyka, jak i upokorzenie – nie są sytuacjami chwalebnymi – niemniej jednak nie stanowią źródła demonicznego zła. Oczywiście nadużywane w wychowaniu – staną się swoim wypaczeniem i błędem. (Tak jak łagodność i troska w nadmiarze również wypaczą proces wychowania, zapoczątkowując ciąg błędów i nadużyć.) Pedagogika chrześcijańska rozumie, że w pewnych sytuacjach, wstyd, poczucie hańby i porażki są niezbędne do prawidłowego rozwoju człowieka. I że większą krzywdą byłoby zbagatelizowanie występku o charakterze publicznym niż publiczne skrytykowanie go (w sposób kulturalny, a co ważniejsze z przejawem współczucia i szczerej troski o winowajcę.) Zastanawiający jest współczesny strach przed upokorzeniem i wbijanie dzieciom do głów tego lęku. Czy jest inny sposób, żeby nauczyć się pokory niż doświadczenie upokorzenia?

Jeszcze problem publicznej egzekucji. Tu znowu pan R. wychodzi z założenia filozofii indywidualizmu, która narzuca egocentryczny sposób interpretowania rzeczywistości. Przyjmując filozofię personalistyczną w szkole, traktujemy ucznia jako część pewnej społeczności: rodzinnej, szkolnej, parafialnej, etc. Dla pana R. działaniem nieetycznym jest publiczna nagana w szkole, ale już wyrzucenie ucznia ze szkoły jest jak najbardziej działaniem etycznym i usprawiedliwionym. Podczas gdy ta druga sytuacja pociąga za sobą upokorzenie już nie tylko ucznia, ale całej rodziny – nie tylko w skromnym środowisku szkolnym, ale także w sąsiedzkim, rodzinnym, parafialnym, gminnym… Nie mówiąc już o wpisaniu ucznia w rolę nieudacznika, chuligana, tego „wyrzuconego ze szkoły katolickiej”… Nie mówiąc już o przekreśleniu nadziei na poprawę. Oczywiste jest przecież, że rzetelny wychowawca-pedagog będzie walczył o dziecko, dopóki będzie widział nadzieję na poprawę.

A zatem panie R., nasza różnica zdań to de facto opozycja egocentrycznej perspektywy w wychowaniu i perspektywy altruistycznej, materialistycznej teorii wychowania i personalistycznej, ateistycznej  i chrześcijańskiej filozofii życia…

Tak sobie myślę, że łatwo jest też rzucać (zwłaszcza mailowo) oskarżenia o nieetyczność, nie znając całego kontekstu sprawy, wszystkich dotychczas poczynionych działań, i wyznając jednak inną niż przyjęta w szkole filozofię postępowania. Zastanawiam się, czy można dokonać takiej oceny i … nie powiedzieć potem ani słowa twarzą w twarz? Czy to jest etyczne?

„Nigdy nie lubiłem być młody. Pamiętam dobrze, jakie to piekielnie trudne. Do pewnego momentu człowiek jest sam sobie nie znany. Nie określony. Któregoś dnia zaczyna rozumieć, że stoi przed jakąś powinnością – choć nie wie jeszcze – przed jaką. Z przerażeniem odkrywa nagle, że istnieje gradacja wartości i prawo wyboru. I że wybierając sposób postępowania człowiek wpływa na drugiego człowieka. Co za odpowiedzialność! Może skrzywdzić tego drugiego albo mu pomóc. Odepchnąć go albo podać mu rękę. I cokolwiek zrobi, wpływa nie tylko na innych, ale i na siebie samego. To samego siebie buduje, odnosząc się do drugiego człowieka.  Zapełnia tę swoją nieokreśloność, jak zapełnia się pustą przestrzeń cegłami i zaprawą. Wypełnia siebie. I to właśnie wymaga takiego trudu i takiej odwagi.” (M. Musierowicz, Brulion Bebe B.)

Na pogrzebie tysiące kwiatów. Złociste i białe szarfy. Kochanej babci, kochanej cioci, wspaniałemu człowiekowi. Wieńce i wiązanki jedna piękniejsza od drugiej. Prześcigające się kolorem, kształtem, kompozycją. Przyciągające wzrok. Wzrok żywych oczywiście. Wszak wszystko to jest dla żywych. Umarłym nic po kwiatach.

I wielkie słowa. O poświęceniu. Dobroci. Służbie potrzebującym. Jeszcze pośmiertne odznaczenie. Łzy. Wzruszenie. Wszyscy kiwają głowami. Tak, to był wielki człowiek. Teraz już takich nie ma. Smutne uśmiechy. Kondolencje. Wyrazy współczucia.

Przy kieliszku czerwonego wina urywane wspomnienia. Rodzinne rozmowy. Pięknie.

I tylko jedno pytanie ciśnie się na usta: kto zechce ją naśladować? Kto zechce z tych pięćdziesięciu bardziej być aniżeli bardziej mieć?

Bo przecież człowiek dopiero wtedy staje się autorytetem, gdy pociąga innych za sobą.